ضریب تاثیر یا Impact Factor چیست؟

روش تحقیق و مقاله نویسی / چهارشنبه ۲ مرداد ۱۳۹۸ / ۸ دقیقه مطالعه

ضریب تاثیر (Impact Factor) که به اختصار IF نیز گفته می‌شود. در ابتدا توسط Eugene Garfield بنیانگذار مؤسسه Institute for Scientific Information یا همان (ISI)، معرفی شد، ولی بعدها این مؤسسه توسط شرکت Thomson Scientific & Healthcare خریداری و با نام Thomson ISI شناخته شد. ضریب تاثیر در واقع، میانگین تعداد استناد یا citation به مقاله‌های هر مجله در همان سال است که توسط سایر مجله‌ها یا مراجع علمی به آن انجام می‌شود و نشان‌دهنده اعتبار آن، در مقایسه با سایر مجله‌هاست. به عبارت دیگر استناد به مجله یعنی اگر شخصی در پایان‌نامه خود از مقاله‌ای استفاده کرد و به آن رفرنس داد این رفرنس‌دهی امتیازی برای آن مقاله محسوب می‌شود، زیرا نشان‌ دهنده ارزش آن است.
impact-factor
لازم به ذکر است هرچه رفرنس‌دهی به مقاله‌ای بیشتر باشد ارزش و اهمیت آن هم بیشتر است. IF نقشی اساسی در تعیین میزان برجسته بودن یک مجله علمی ایفا می‌کند.
با این تفاسیر وقتی از بالا بودن IF یک مقاله سخن به میان می‌آید مقصود این است که در یک بازه زمانی مشخص رفرنس‌دهی به مقاله‌های این مجله بالا بوده و نکته جالب توجه این است که وقتی مجله‌ای شرایط لازم و اولیه فهرست شدن در پایگاه ISI را پیدا می‌کند، تعداد رفرنس‌های آن به دلیل دیده شدن در این فهرست دو برابر می‌شود.
عده‌ای بر این باورند که می‌توان ضریب تاثیر را برای یک مقاله خاص محاسبه کرد، این در حالیست که آن را برای مجله خاص محاسبه می‌کنند. همچنین ضریب تاثیر هر شاخه از علم فقط در همان زمینه علمی قابل مقایسه است، به عنوان مثال نمی‌توان ضریب تاثیر پزشکی را با مهندسی مقایسه کرد. ضریب تاثیر از سال ۱۹۷۵ هرساله برای مجله‌هایی که در گزارش‌های استنادی Journal Citation Reports یا همان (JCR)، قرار گرفته‌اند محاسبه می‌شود. به دلیل قرار گرفتن نام برخی از مجله‌ها در لیست انتظار یا احتمالی JCR علی‌رقم وجود نام آن‌ها در سایت Thomson Reuters، در گزارش سالانه JCR نامی از آن‌ها به چشم نمی‌خورد.

روش محاسبه ضریب تاثیر ضریب تاثیر یک مجله از رابطه Impact Factor = α / β محاسبه می‌شود‌. در این رابطه α تعداد رفرنس‌های مقاله و β تعداد مقاله‌های منتشر شده در طی دوسال اخیر در آن مجله است. در حقیقت ضریب تاثیر مجله بر اساس استنادهای دو سال قبل آن محاسبه می‌شود. یعنی مجله‌های جدید که اولین مقاله‌های خود را منتشر می‌کنند ضریب تاثیر خود را بعد از دو سال از اولین انتشار دریافت خواهند کرد. ضریب تاثیر به عنوان یک ابزار اعتبارسنجی برای مجله‌های موجود در فهرست ISI مورد استفاده قرار می‌گیرد. گاهی اوقات برخی مجله‌ها نیز در این پایگاه با عنوان ISI Listed قرارمی‌گیرند که این نشان‌ می‌دهد مجله مذکور جدیدا در لیست ISI قرار گرفته و در حال حاضر ضریب تاثیر آن‌ها صفر است. برخی از کاربردهای مهم ضریب تاثیرتعیین اعتبار مجله: زمانی که پژوهشگری قصد چاپ مقاله‌ای را دارد باید یک مجله معتبر، برای این کار انتخاب کند که در این میان مجله‌های بسیاری را پیش روی خود می‌بیند. در نتیجه می‌توان از ضریب تاثیر، که معیاری برای سنجش اعتبار مجله است، استفاده کرد. بر اساس این قاعده کلی، هرچه میزان ضریب تاثیر مجله بالاتر باشد اعتبار بیشتری به آن می‌دهد و به عنوان یکی از کاربردهای مثبت آن مورد استفاده قرار می‌گیرد.
انتخاب مجله به عنوان کتابخانه: امروزه مجله‌های بسیاری وجود دارند که مشتاق‌اند، نسخه‌ای از کار آن‌ها در کتابخانه‌های معتبر قرار گیرد. ضریب تاثیر این امکان را برای مسئولان کتابخانه‌ها فراهم کرده تا از میان مجله‌های متقاضی، آن‌هایی که ضریب تاثیر بالاتری دارند را انتخاب و در آرشیو خود قرار دهند تا پژوهشگران از آن‌ها استفاده کنند.
همانطور که گفته شد اعتبار یک مجله را ضریب تاثیر آن مشخص می‌کند که گاهی اوقات باعث سردرگمی می‌شود. یکی از کاربردهایی که باعث سوءبرداشت و سردرگمی برخی از افراد شده، ارزیابی دانشگاهی و علمی براساس ضریب تاثیر است. به طور مثال برخی مسئولین دانشگاها به دلیل دادن بورس تحصیلی به دانشجویان و یا استفاده از برخی مزایای خاص مانند اعطای ترفیع علمی به آن‌ها از ضریب تاثیر استفاده می‌کنند. در این حالت اگر مقاله دانشجویی در مجله‌ای با ضریب تاثیر بالا پذیرش شود، این عمل به عنوان ارزش برای آن شخص در نظر گرفته می‌شود در حالیکه باید این موضوع را مدنظر قرار دهند که ضریب تاثیر مختص مقاله نیست بلکه متعلق به مجله و تمامی مقاله‌های موجود در آن است. بنابراین ضریب تاثیر یک مجله برای ارزیابی علمی یک شخص نمی‌تواند ملاک قرار گیرد.
لازم به ذکر است که نویسندگان و پژوهشگران باید بدانند همانطور که نوشتن یک مقاله کار آسانی نیست و نیاز به صرف زمان و تحقیقات زیادی دارد برای چاپ مقاله نیز باید دقت بسیار زیادی صرف کرد و با علم و آگاهی مجله‌ای را برای چاپ مقاله خود انتخاب کنند زیرا در برخی مواقع تخلفاتی در زمینه پژوهش‌های علمی صورت می‌گیرد که به صورت مستقیم و یا غیرمستقیم بر آن حوزه تاثیر می‌گذارد. آگاهی از این تخلفات برای پژوهشگران ضروری است. یکی از این تخلفاتِ مشکل‌ساز، ضریب تاثیرهای جعلی است که باعث گمراهی پژوهشگران می‌شود و از آن با نام سرقت مجله‌ (Journal Hijack) نیز یاد می‌شود. زمانیکه موضوع سرقت مجله بیان می‌شود، متعاقب آن می‌توان به مجله‌های جعلی (fake or counterfeit) و یا سودجویی نیز اشاره کرد، در واقع آن‌ها افراد سودجویی هستند که اقدام به راه‌اندازی وب‌سایت‌های جعلی به‌جای وب‌سایت‌های مجله‌های معتبر می‌کنند. حتی در برخی موارد، زمانیکه مجله‌های معتبر قرارداد استفاده از نشانی اینترنتی (Domain) خود را تمدید نکرده‌اند، این افراد از آدرس قبلی آن مجله‌ها به نفع خود استفاده می‌کنند. از آنجایی که این افراد از اشتیاق پژوهشگران برای چاپ مقاله در مجله‌های معتبر باخبرند، شروع به سودجویی از آن‌ها می‌کنند. همانطور که گفته شد برخی از پژوهشگران تحقیق و بررسی کافی برای شناسایی مجله انجام نمی‌دهند. آن‌ها به امید چاپ شدن مقاله‌شان در مجله‎‌های معتبر با صرف هزینه‌های گزاف برای چاپ آن، به دام این افراد می‌افتند زیرا در اکثر مواقع این افراد هزینه‌ای به مراتب بیشتر از مجله‌های معتبر از پژوهشگران طلب می‌کنند و در پایان کار نیز مقاله‌ای که با سختی‌های فراوان نوشته‌ شده در مجله‌ای چاپ می‌شود که از ارزش و اعتبار علمی بالایی برخوردار نیست و یا ارزش و اعتبار علمی ندارد.
راهکارهایی جهت شناخت نشریه و مجله معتبر ✓ یکی از راهکارهای تشخیص، توجه به فهرست مجلات معتبرِ ارائه شده توسط وزارت بهداشت و وزارت علوم است که هردوی این وزارتخانه‌ها در بازه‌های زمانی مشخص این فهرست را به همراه آدرس سایت تمامی مجله‌های معتبر در سایت خود قرار می‌دهند. همچنین میتوانید از گوگل نیز استفاده کنید یعنی با جستجوی نام سایت در گوگل از اعتبار سایت مذکور اطمینان حاصل کنید.
✓ دیگر راهکار ارائه شده، توجه به آدرس سایت‌هاست با این کار می‌توانید سایت‌های جعلی را از واقعی تشخیص دهید زیرا برخی سودجویان با کم و زیاد کردن حروف آدرس سایت‌های معتبر، سایتی مشابه می‌سازند. برای بررسی اعتبار سایت مجله نیز می‌توانید از www.whois.com استفاده کنید تا اگر وب‌سایتی به شما معرفی شد، با بررسی مالک و ثبت کننده دامنه تا حدودی از صحت و اعتبار آن اطمینان حاصل کنید.
این نکته را نیز در نظر داشته باشید که هیچوقت مجله‌های معتبر بدون ارسال comment و یا ویرایش، هیچ مقاله‌ای را چاپ نمی‌کنند در نتیجه اگر بدون دریافت هیچ پیامی مبنی بر ویرایش مقاله و تنها با دریافت ایمیلی جهت چاپ مقاله در مجله و درخواست هزینه برای چاپ آن روبرو شدید باید تامل و تفکر بیشتری کنید چرا که ممکن است دامی از سوی سودجویان باشد.
در پایان، جهت پیشگیری از مشکلاتِ استفاده از ضریب تاثیرهای نادرست و دستکاری شده، بهتر است برای شناسایی درست این شاخص از سایت‌های معتبری همچون www.scimagojr.com استفاده کنید.



آموزش پروپوزال نویسی

پروپوزال یا همان پیشنهاد طرح پژوهشی، رکن اصلی هر پژوهش بوده و در آن پژوهشگر مسیر و اهداف تحقیق خود را مشخص می‌سازد؛ به بیان دیگر، پروپوزال طرحی است که پژوهشگر در ذهن دارد و می‌خواهد آن را عملی کند. پروپوزال نویسی و آشنایی با ساختار آن در دوره کارشناسی ارشد و دکترا امری ضروریست. از این رو، دپارتمان آموزش فن پیپر با کمک اساتید مجرب، آموزشی جامع برای پروپوزال نویسی تدوین نموده است.

مطالب مرتبط

مقاله نویسی و مراحل آن

شنبه ۲۳ آذر ۱۳۹۸
۲

مقاله‌نویسی و چاپ آن در مجلات معتبر جهان یکی از چالش‌های اساسی دانشجویان و پژوهشگران است. تحقیق و پژوهش در پیشرفت‌های علمی، پژوهشی، صنعتی و غیره از اهمیت بالایی برخوردار بوده و...

معرفی انواع مقالات علمی

چهارشنبه ۲۲ آبان ۱۳۹۸
۲۲

یکی از روش‌هایی که پژوهشگران نتایج حاصل از پژوهش‌های خود را به وسیله آن ثبت می‌کنند مقالات علمی هستند. با استفاده از مقالات علمی، پژوهشگران می‌توانند به دستاوردهای سایر پژوهشگر...

آموزش مقاله نویسی به زبان انگلیسی

شنبه ۱۸ آبان ۱۳۹۸
۲۷

حتما برای ترجمه پژوهشی که به زبان فارسی انجام داده‌اید با مشکل مواجه شده‌اید؟ همانطور که می‌دانید مجلات معتبری که ضریب تاثیر (Impact factor) بالایی در سراسر جهان دارند، مقالات ...